Unia Literacka o Raporcie na temat kondycji zawodowej i warunkach pracy osób tworzących książki w Polsce: To doskonały początek

Opublikowano: 30.11.2025 przez

Raport na temat kondycji zawodowej i warunków pracy osób tworzących książki w Polsce został przygotowany przez includLab. na zamówienie Instytutu Książki po to, by zdobyć wiedzę konieczną do opracowania – przekazywanych Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego – propozycji systemowych form wsparcia. Badanie zlecono również dlatego, że uchwałę w tej sprawie podjął Zespół ds. pola literackiego, którego uczestnikiem jest współzałożyciel i długoletni prezes Unii Literackiej Jacek Dehnel.

– Pisarze, tłumaczki i ilustratorzy znajdują się w samym centrum ekosystemu książki: to od nich wszystko się zaczyna i to o nich musimy odpowiednio zadbać – mówi dyrektor Instytutu Książki, Grzegorz Jankowicz.

– Warunki pracy i wynagrodzenia znacznej części twórców książki w Polsce można określić mianem prekaryjnych. Przyczyną tej sytuacji jest brak regulacji rynku książki oraz ustawowej ochrony twórców literatury w Polsce – podkreśla autor raportu Mariusz Dzięgielewski.

– Wyniki raportu jednoznacznie wskazują, że twórczynie i twórcy literatury potrzebują systemowych rozwiązań prawnych i finansowych. Książka nie może być postrzegana wyłącznie jako towar. To dobro kultury o strategicznym znaczeniu dla rozwoju społecznego i gospodarczego – podsumowuje Joanna Gierak-Onoszko, prezeska Unii Literackiej.

Co wynika z raportu na temat kondycji zawodowej i warunków pracy osób tworzących książki w Polsce

Z raportu płyną smutne wnioski. Przywołujemy tu tylko kilka przykładów:

Dochody ok. 90 proc. badanych z twórczości nie przekraczają minimalnego miesięcznego wynagrodzenia (2025: 4666 zł brutto/mies.);

Jedynie 25 proc. badanych utrzymuje się wyłącznie z pracy twórczej;

72 proc. respondentów nie posiada oszczędności w dobrowolnych systemach emerytalnych;

25 proc. respondentów w badaniu jakościowym i 15 proc. w badaniu sondażowym nie ma dostępu do świadczeń społecznych;

Relacje wydawców z twórcami cechuje nierównowaga sił. Respondenci opowiadając o swoich doświadczeniach wskazywali m.in. bardzo niskie honoraria, niekorzystne zapisy w umowach wydawniczych, brak poszanowania praw autorskich, opóźnienia w płatnościach; aż 21 proc. badanych rozliczało się z wydawcami poprzez trwałe zbycie praw majątkowych do utworu;

W percepcji badanych, zawody pisarza, ilustratora czy tłumacza wiążą się z niskim prestiżem społecznym. Wynika to ich zdaniem z niskiego poziomu czytelnictwa oraz negatywnych stereotypów ukazujących artystę jako „darmozjada” lub „bogatego celebrytę”.

Raport powstał na podstawie dwóch równolegle prowadzonych badań zrealizowanych od czerwca do września 2025 roku. W pierwszym badaniu, które miało charakter ilościowy i opierało się na metodzie sondażu diagnostycznego, wzięło udział 663 twórców i twórczyń. Drugie badanie miało charakter jakościowy i opierało się na metodzie indywidualnego wywiadu pogłębionego, w którym wzięło udział 75 pisarek, ilustratorów i tłumaczek.

Dostępny jest na stronie Instytutu Książki.

– Publikacja raportu potwierdza wagę i kierunek działań, które od lat podejmujemy w Unii Literackiej – mówi Joanna Gierak-Onoszko, prezeska Unii Literackiej. – Od lat konsekwentnie działamy na rzecz poprawy warunków pracy osób piszących.

Autorzy Raportu: Ingerencja państwa w rynek książki jest konieczna

Autor raportu Mariusz Dzięgielewski podkreślał podczas prezentacji raportu, że konieczne są rozwiązania prawne, które uregulują rynek książki i sprawią, że dostęp do niego będzie „bardziej fair”.

„Ingerencja państwa w rynek książki jest konieczna ze względu na specyfikę książki, której nie można sprowadzić tylko do jej wartości czysto ekonomicznej. Jako dobro kultury służy wszystkim obywatelom i obywatelkom, przyczynia się do rozwoju społecznego i ekonomicznego, jest także coraz bardziej istotnym elementem budowania marki narodowej (soft power), co widać na przykładzie takich krajów jak Norwegia czy Korea Południowa” – czytamy w podsumowaniu.

Mariusz Dzięgielewski jako najważniejsze postulaty branży, które mogą poprawić sytuację, wylicza:

jednolitą cenę okładkową
reformę PLR (Public Lending Right),
dopłaty do składek,
status artysty zawodowego.

Prezeska Unii Literackiej Joanna Gierak-Onoszko o Raporcie: Teraz czas na wypracowanie trwałych rozwiązań

– Jako środowisko literackie jesteśmy wdzięczni Grzegorzowi Jankowiczowi, szefowi Instytutu Książki, który zamówił badanie weryfikujące kondycję materialną twórczyń i twórców – mówi Joanna Gierak-Onoszko, prezeska Unii Literackiej. – Po raz pierwszy w takiej skali zostało zbadane i zmierzone to, co na co dzień jest rzeczywistością, życiem non-fiction twórców w Polsce. Raport przygotowany przez prof. Mariusza Dzięgielewskiego dostarcza i rynkowi, i decydentom kluczowej wiedzy i stanowi niezwykle cenne narzędzie służące zrozumieniu i naprawie sytuacji autorów i autorek. To doskonały początek. Teraz czas na wypracowanie trwałych rozwiązań, od regulacji rynku książki po status zawodowy artysty. Mam nadzieję, że Raport stanie się punktem odniesienia dla dalszych decyzji i reform.